Γράφει η «Άγρια Μέλισσα» (*)

Αν δεχτούμε ότι η επιστήμη είναι τόσο ξεκάθαρη και πως χωρίς πρόληψη η μάχη είναι χαμένη από τα αποδυτήρια, προκύπτει το μεγάλο πολιτικό ερώτημα: Πρόκειται για κυβερνητική άγνοια ή για συνειδητή επιλογή;

Την απάντηση δεν χρειάζεται να την αναζητήσουμε σε θεωρίες συνωμοσίας. Αρκεί να κοιτάξουμε τις ίδιες τις επίσημες κυβερνητικές εξαγγελίες και τα νομοθετήματα της τελευταίας επταετίας. Διατρέχοντας τις προεκλογικές δεσμεύσεις της Νέας Δημοκρατίας το 2019, διαπιστώνουμε ότι το τότε, ο πολιτικός λόγος ήταν γεμάτος από ρητές διαβεβαιώσεις για «οργανωμένα σχέδια πρόληψης», για «ενεργή και παραγωγική διαχείριση» των δασών και για τη ζωτική σύνδεση της προστασίας τους με την τοπική οικονομία.

Και προς στιγμήν, φάνηκε ότι υπήρχε καλή πρόθεση. Τον Φεβρουάριο του 2020, το κράτος έκανε το θεωρητικά σωστό βήμα ψηφίζοντας τον Νόμο 4662/2020. Ο νόμος αυτός αποτελούσε ένα σύγχρονο εγχειρίδιο πρόληψης και ολιστικής διαχείρισης. Προέβλεπε την ίδρυση ενός καθετοποιημένου Εθνικού Μηχανισμού που θα έβαζε επιτέλους τέλος στο διαχρονικό γραφειοκρατικό χάος των ευθυνών. Θέσπιζε τη δημιουργία 13 υπερσύγχρονων Περιφερειακών Κέντρων (ΠΕ.ΚΕ.Π.Π.) για άμεσο και τοπικό συντονισμό των κρίσεων. Και το κυριότερο: προέβλεπε μια Εθνική Βάση Δεδομένων Κινδύνων και ένα Μόνιμο Επιστημονικό Συμβούλιο. Με απλά λόγια, ο νόμος παρέδιδε το τιμόνι της στρατηγικής στους καθ’ ύλην αρμόδιους: στους δασολόγους, στους μετεωρολόγους, στους ανθρώπους που ξέρουν πώς «αναπνέει» και πώς απειλείται ένα οικοσύστημα.

Και μετά; Απόλυτη σιωπή και θεσμική παράλυση. Ο νόμος τέθηκε σχεδόν αμέσως σε αναστολή.  Τα 13 περιφερειακά στρατηγεία δεν χτίστηκαν ποτέ. Το επιστημονικό συμβούλιο δεν συγκροτήθηκε ποτέ σε σταθερή βάση. Η ψηφιακή πλατφόρμα με τους χάρτες επικινδυνότητας έμεινε να σκονίζεται στα συρτάρια των υπουργείων. Τα Δασαρχεία αφέθηκαν τραγικά υποστελεχωμένα.

Η περίφημη «ενεργός διαχείριση» των δασών πετάχτηκε στον κάλαθο των αχρήστων.

Το αρχιτεκτονικό σχέδιο της πρόληψης δεν δοκιμάστηκε καν στο πεδίο.

Το πραγματικό, όμως, «έγκλημα» —η απόλυτη παραδοχή της αλλαγής πλεύσης— αποκαλύπτεται τέσσερα χρόνια μετά, στις προεκλογικές εξαγγελίες του 2023. Συγκρίνοντας τις δεσμεύσεις, παθαίνει κανείς ένα ισχυρό σοκ: η λέξη «πρόληψη» έχει εξαφανιστεί εντελώς.

Η κυβέρνηση δεν έκανε πια καν τον κόπο να υποκριθεί. Το νέο πρόγραμμα, με το οποίο ζήτησε τη ψήφο των πολιτών, υποσχόταν αποκλειστικά εξοπλισμούς και αναβάθμιση του 112. Καμία απολύτως αναφορά στην προστασία του φυσικού πλούτου, καμία κουβέντα για τα υποστελεχωμένα Δασαρχεία.

Αυτή η εντυπωσιακή μεταστροφή δεν ήταν ένα τυπογραφικό λάθος σε κάποιο προεκλογικό φυλλάδιο. Ήταν η επίσημη, κυνική παραδοχή ότι το κράτος αλλάζει ριζικά δόγμα. Η οριστική ταφόπλακα στο όραμα της προστασίας μπήκε τον Δεκέμβριο του 2023, όταν ο προηγούμενος (και ανεφάρμοστος) νόμος καταργήθηκε, για να αντικατασταθεί από τον Νόμο 5075/2023. Ο νέος αυτός νόμος εγκαθίδρυσε ένα αυστηρά στρατιωτικό και επιχειρησιακό μοντέλο (Σύστημα Διοίκησης Συμβάντων). Παρέδωσε όλη την εξουσία στους ένστολους της καταστολής, υποβιβάζοντας τους επιστήμονες των δασών σε ρόλο απλού παρατηρητή.

Ο Πρωθυπουργός, συνεπώς, δεν αιφνιδιάστηκε από την πραγματικότητα. Επέλεξε συνειδητά και ηθελημένα να αποσύρει το κράτος από την ευθύνη της φροντίδας της φύσης. Αποφάσισε να μετατρέψει την Πολιτική Προστασία από έναν μηχανισμό θωράκισης της χώρας, σε έναν μηχανισμό διαχείρισης της επερχόμενης και πλέον αναπόφευκτης καταστροφής.

Το πώς ακριβώς μεταφράστηκε στο πεδίο αυτή η απόφαση —με εργολαβίες της βιτρίνας, εκατομμύρια σε εξοπλισμούς που αγνοούνται και ένα 112 που απλώς καταγράφει την ολική καταστροφή— είναι το επόμενο κομμάτι του παζλ, και ίσως το πιο εξοργιστικό.

Όταν η πρόληψη έγινε… εργολαβία και εξοπλισμός

Έχοντας, λοιπόν, διαγράψει από τον σχεδιασμό του την ουσιαστική, επιστημονική διαχείριση της φύσης, το κράτος έπρεπε να εφεύρει νέα εργαλεία για να γεμίσει το κενό. Η Πολιτική Προστασία μετατράπηκε με γοργούς ρυθμούς σε έναν τεράστιο μηχανισμό απορρόφησης κονδυλίων και προμηθειών. Ας ανοίξουμε το «κουτί» με τα κυβερνητικά εργαλεία, για να δούμε τι ακριβώς βαφτίστηκε «πρόληψη» και γιατί απέτυχε τόσο παταγωδώς στο πεδίο.

Το Πρόγραμμα Anti-Nero: Η πρόληψη της βιτρίνας

Ας ξεκινήσουμε με το περίφημο πρόγραμμα καθαρισμού των δασών, το καμάρι της κυβερνητικής ρητορικής, για το οποίο διατέθηκαν εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Στη θεωρία, ακούγεται υπέροχο: το κράτος μπαίνει στα δάση και τα καθαρίζει.

Στην πράξη, όμως, το Anti-Nero αποτέλεσε μνημείο επιχειρησιακού παραλογισμού. Το έργο δεν ανατέθηκε στα —εξουθενωμένα και υποστελεχωμένα— Δασαρχεία, αλλά πέρασε μέσω του ΤΑΙΠΕΔ σε μεγάλες κατασκευαστικές εταιρείες και εργολάβους. Η γραφειοκρατία, μάλιστα, επέβαλε έναν κωμικοτραγικό χρονισμό: τα βαριά μηχανήματα των εργολάβων έμπαιναν στα δάση τον Ιούνιο και τον Ιούλιο, καταμεσής της αντιπυρικής περιόδου. Το υπουργείο, δηλαδή, αποφάσισε να «σώσει» τα δάση βάζοντας μπουλντόζες να δουλεύουν με 40 βαθμούς Κελσίου, δημιουργώντας τον απόλυτο κίνδυνο σπινθήρα…

Ακόμα χειρότερα, η έλλειψη επιστημονικής επίβλεψης οδήγησε σε ένα επικίνδυνο «ξύρισμα» της βλάστησης. Τα συνεργεία συχνά καθάριζαν τυφλά και επιφανειακά τις περιοχές δεξιά και αριστερά από τους δρόμους —για να φαίνεται το έργο και να δικαιολογηθούν τα τιμολόγια— αφήνοντας τα βαθιά δάση εντελώς αδιαχείριστα και γεμάτα καύσιμη ύλη.

Το αποτέλεσμα; Μετρήσιμα χιλιόμετρα ζωνών στα λογιστικά βιβλία, αλλά μηδενική ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων όταν ερχόταν η φωτιά.

Το Πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ: Η ψευδαίσθηση της τεχνολογίας

Πάμε τώρα στο βαρύ πυροβολικό της επικοινωνίας: Το πρόγραμμα «ΑΙΓΙΣ», έναν κολοσσιαίο κουμπαρά 2,16 δισεκατομμυρίων ευρώ. Τι περιλαμβάνει; Αγορά νέων πυροσβεστικών αεροσκαφών, πάνω από 1.100 πυροσβεστικά οχήματα, drones επιτήρησης, ραντάρ και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Είναι αυτό πρόληψη; Φυσικά και όχι. Το «ΑΙΓΙΣ» είναι ένα πρόγραμμα 100% αφιερωμένο στην Καταστολή. Η στρέβλωση εδώ είναι μεγαλειώδης: το κράτος μάς «πουλάει» την επιτήρηση ως πρόληψη. Το να αγοράζεις υπερσύγχρονα drones δεν εμποδίζει τη φωτιά να ξεσπάσει, ούτε μειώνει την καύσιμη ύλη. Απλώς σου επιτρέπει να βλέπεις, ενδεχομένως σε υψηλή ανάλυση 4K, πού ακριβώς άναψε η φλόγα λίγα λεπτά νωρίτερα, για να στείλεις πιο γρήγορα τα αεροπλάνα. Αν όμως το δάσος είναι αδιαχείριστο, το θερμικό φορτίο θα νικήσει την τεχνολογία. Το κράτος αγόρασε πανάκριβα «όπλα» για τη μάχη, αδιαφορώντας πλήρως για το πώς θα προετοιμάσει το πεδίο.

Και το κερασάκι στην τούρτα; Αυτό το πολυδιαφημισμένο πρόγραμμα ήταν πρακτικά ανύπαρκτο την κρίσιμη τετραετία 2019-2023. Όταν η Ελλάδα κατέγραφε ιστορικά αρνητικά ρεκόρ με εκατομμύρια στρέμματα καμένης γης, το «ΑΙΓΙΣ» ήταν απλώς μια υπόσχεση χαμένη στη γραφειοκρατία, με τις παραδόσεις του εξοπλισμού να ξεκινούν τελικά μόλις το 2025-2026.

Το 112 και το Εθνικό Μητρώο Οικοπέδων: Η απόλυτη μετάθεση ευθύνης

Εδώ ερχόμαστε στο κορυφαίο πολιτικό εφεύρημα της εποχής μας. Το 112 είναι ένα εξαιρετικό ευρωπαϊκό σύστημα ειδοποίησης, αλλά στα χέρια της κυβέρνησης εργαλειοποιήθηκε και μετατράπηκε στο απόλυτο πολιτικό άλλοθι. Στέλνοντας το 112 μηνύματα για εκκενώσεις, το κράτος ακύρωσε (κυνικά και προς όφελός του) το όποιο πολιτικό κόστος προέρχεται από την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Σου λέει, εμμέσως πλην σαφώς: «Σε ειδοποίησα να φύγεις, άρα έκανα το χρέος μου. Το ότι το σπίτι και το δάσος σου θα γίνουν στάχτη ή θα πνιγούν στις λάσπες, δεν είναι δικό μου πρόβλημα».

Και επειδή ακριβώς το κράτος έπρεπε να βρει έναν φταίχτη για την καταστροφή, νομοθέτησε το περίφημο Εθνικό Μητρώο Οικοπέδων. Πρόκειται για το αποκορύφωμα της θεσμικής υποκρισίας. Το κράτος, με το δάχτυλο υψωμένο, απειλεί με πρόστιμα τον απλό πολίτη και τον συνταξιούχο αν δεν κλαδέψει τα ξερόχορτα στο οικόπεδό του. Την ίδια ακριβώς στιγμή, το ίδιο το κράτος —που είναι ο μεγαλύτερος ιδιοκτήτης γης, κατέχοντας το συντριπτικό ποσοστό των δασικών και περιαστικών εκτάσεων— αφήνει τα δικά του δάση εντελώς ακαθάριστα και γεμάτα ξερά δέντρα. Η ευθύνη της πρόληψης ιδιωτικοποιήθηκε εν μία νυκτί, μετατρέποντας ένα εθνικό καθήκον σε ατομική νομική υποχρέωση.

Μέσα από αυτές τις πρακτικές, το κυβερνητικό σχέδιο ολοκληρώθηκε: Η πρόληψη μετατράπηκε σε καλοκαιρινή εργολαβία, η προστασία σε εξοπλιστικό πρόγραμμα, και η ευθύνη μεταφέρθηκε αποκλειστικά στις πλάτες των πολιτών.

Η αποκάλυψη της υποκρισίας

Αν τα κυβερνητικά εργαλεία που αναλύσαμε προηγουμένως (όπως το Anti-Nero και το Εθνικό Μητρώο Οικοπέδων) φαντάζουν προβληματικά στη θεωρία, η εφαρμογή τους στην πράξη αποκαλύπτει μια εξοργιστική θεσμική υποκρισία. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος του εμπαιγμού, αρκεί να εξετάσει ένα απολύτως πραγματικό και τεκμηριωμένο παράδειγμα, το οποίο γκρεμίζει συθέμελα το αφήγημα της κυβερνητικής πρόληψης: τη μεγάλη φωτιά στη Δυτική Αττική και τη Βοιωτία.

Η συγκεκριμένη καταστροφή, που έκανε στάχτη πάνω από 111.000 στρέμματα, δεν ξεκίνησε από κάποιον ασύμμετρο εχθρό, ούτε από κάποιον εμπρηστή, ούτε καν από την ίδια την πολυθρύλητη «κλιματική κρίση». Σύμφωνα με τα επίσημα πορίσματα των αρχών, η φωτιά προκλήθηκε από σπινθήρες, ηλεκτρικό τόξο και τήξη καλωδίων σε δίκτυο μεταφοράς ενέργειας. Ο έλεγχος έδειξε κακοτεχνίες, ελαττωματική συντήρηση και αστοχίες υλικών.

Το πλέον ανατριχιαστικό, όμως, είναι το εξής: Μόλις 150 μέτρα μακριά, στην ίδια ακριβώς γραμμή διανομής, είχε ξεσπάσει ξανά φωτιά 30 ημέρες νωρίτερα, πάλι από επαφή καλωδίων. Οι βλάβες του πρώτου περιστατικού δεν επισκευάστηκαν ποτέ πλήρως, αφήνοντας το «σπίρτο» έτοιμο να ξαναδώσει φλόγα, εν μέσω θυελλωδών ανέμων.

Εδώ, το κυβερνητικό αφήγημα περί ατομικής ευθύνης καταρρέει με πάταγο. Το κράτος —το οποίο ελέγχει τη διοίκηση της ΔΕΗ ως ο μεγαλύτερος μέτοχος και εποπτεύει τον ΔΕΔΔΗΕ μέσω της Ρυθμιστικής Αρχής— απειλεί με πρόστιμα τους πολίτες αν δεν καθαρίσουν τις αυλές τους, αλλά την ίδια ώρα αφήνει γυμνά, ασυντήρητα καλώδια υψηλής τάσης να διασχίζουν ακαθάριστα δάση. Το στοχευμένο πρόγραμμα υπογειοποίησης των καλωδίων του ΔΕΔΔΗΕ (που πληρώνεται μάλιστα από το Ταμείο Ανάκαμψης) έπρεπε να είχε θωρακίσει αυτές τις περιοχές. Αντ’ αυτού, η δήθεν πρόληψη σταμάτησε στους εργολάβους που έκοβαν χόρτα στην άκρη του δρόμου, και το κράτος επιστράτευσε εκ των υστέρων 200 πυροσβέστες και 17 αεροπλάνα για να σβήσουν μια φωτιά, που προκάλεσε η δική του εγκληματική αμέλεια.

Και αν νομίζετε ότι η κρατική εγκληματική αμέλεια σταματά στα καλώδια, τα πρόσφατα ευρήματα του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) έρχονται να ρίξουν φως στο απόλυτο θεσμικό σκοτάδι.

Σύμφωνα με την έκθεση του ΕΕΣ, η Ελλάδα εξακολουθεί να χρησιμοποιεί ως χάρτη επικινδυνότητας για τις ευαίσθητες σε πυρκαγιά περιοχές, ένα Προεδρικό Διάταγμα του… 1980 (Π.Δ. 575/1980)! Εδώ και 44 χρόνια, ο χάρτης αυτός δεν έχει επικαιροποιηθεί. Την ίδια στιγμή, το εθνικό σχέδιο δράσης έχει αφεθεί στην τύχη του, καθώς μετά το 2020 δεν έχει επικαιροποιηθεί ποτέ. Το αποτέλεσμα αυτής της εγκατάλειψης αποτυπώνεται με τον πιο σκληρό τρόπο στους αριθμούς του ΕΕΣ: Το 2023, η καμένη έκταση ως ποσοστό της συνολικής επιφάνειας της Ελλάδας ήταν υπερτριπλάσια του ετήσιου μέσου όρου για την περίοδο 2006-2022.

Και κάπου εδώ ερχόμαστε στους αριθμούς, οι οποίοι είναι αμείλικτοι. Ο Πρωθυπουργός υπερηφανεύεται ότι δόθηκαν «500 εκατομμύρια ευρώ για πρόληψη». Όμως, αν ακολουθήσουμε τη διαδρομή του χρήματος, αποκαλύπτεται η πλήρης εικόνα της κρατικής στρέβλωσης.

Σύμφωνα με εμπεριστατωμένες οικονομικές μελέτες της WWF Ελλάς, η Ελλάδα λειτουργεί με μια σχεδόν κωμική ανισορροπία: το 83,95% των συνολικών πόρων κατευθύνεται στην Καταστολή (μισθώσεις αεροπλάνων, αγορές βαρέων μέσων, καύσιμα), και μόλις το 16,05% επενδύεται στην Πρόληψη (δασοκομία, αντιπλημμυρικά, καθαρισμοί). Για να γίνει αντιληπτή η απόκλιση, αρκεί να αναφερθεί ότι στην έκθεσή του ο ΟΗΕ ορίζει πως ένα ανθεκτικό σύστημα απαιτεί επένδυση τουλάχιστον 45% στην πρόληψη.

Ακόμα όμως κι αυτά τα λιγοστά ευρωπαϊκά κονδύλια που προβλέφθηκαν για την πολιτική προστασία, το κράτος αποδείχθηκε παντελώς ανίκανο να τα διαχειριστεί. Το ΕΕΣ αποκαλύπτει ότι, όσον αφορά τους πόρους του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ), τον Μάιο του 2024 είχε καταβληθεί κάτι λιγότερο από το 10% των προγραμματισμένων κονδυλίων! Ποιες ήταν οι κωμικοτραγικές δικαιολογίες των ελληνικών αρχών στους Ευρωπαίους ελεγκτές για αυτό το φιάσκο; Η ανεπαρκής στελέχωση του Υπουργείου Περιβάλλοντος και η… «μη εξοικείωση των Δασικών Υπηρεσιών με τις διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων»!

Η γραφειοκρατική αυτή παράλυση, που ομολογείται από την ίδια την Κυβέρνηση Μητσοτάκη στις εξηγήσεις που έδωσε στο ΕΕΣ, σε συνδυασμό με την ανικανότητα τήρησης χρονοδιαγραμμάτων, οδήγησε σε επίσημες απεντάξεις (περικοπές) έργων ύψους άνω των 93 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Χάθηκαν 13 Κινητά Κέντρα Διοίκησης και κρίσιμα κονδύλια υπογειοποίησης δικτύων.

 (*) Η «Άγρια Μέλισσα» είναι δικηγόρος αρθρογράφος

Σημείωση emo.gr: τα επιχειρήματα της αρθρογράφου είναι κόλαφος για όσους διαχειρίστηκαν την πολιτική προστασία τα τελευταία χρόνια. Χωρίς κραυγές και αναθέματα, αλλά με γεγονότα και επιχειρήματα πλήττει καίρια το κυβερνητικό αφήγημα για ακραία φαινόμενα, υψηλές ριπές ανέμου, μηχανισμό στα όρια του. Θέτει το ζήτημα της πρόληψης, για την οποία έγιναν λίγα πράγματα. Θα υπάρξει άραγε απάντηση στα συμπεράσματα έστω του άρθρου; Μάλλον ρητορικό ερώτημα…